Milcząca perwersja

„Milcząca perwersja" to malowana olejem na desce kompozycja figuralna z paryskiego okresu twórczości Bolesława Biegasa, ukazująca hybrydyczną istotę kobiecą o lwich nogach i potężnych, rozpostartych skrzydłach drapieżnika, dociskającą do ziemi nagą postać młodzieńczą o trupiobladym, podkrążonym obliczu. Obraz należy do rozpoznawalnej Biegasowskiej galerii „sfinksów-wampirów" i „kobiet drapieżnych" — cyklu obsesyjnie eksplorującego mit femme fatale, w którym pożądanie, władza i destrukcja zlewają się w jeden, dekoracyjnie skomponowany emblemat.

Cykl wampirzych i sfinksowych przedstawień Biegasa rozwija się intensywnie od końca pierwszej dekady XX wieku, sięgając apogeum w latach wojny i tuż po niej. Artysta, działający w Paryżu od 1901 roku i zanurzony w środowisku symbolizmu fin-de-siècle'u, czerpie z trzech zasadniczych źródeł ikonograficznych: (1) belgijskiego symbolizmu kręgu Fernanda Khnopffa i Félicien Ropsa, gdzie sfinks-kobieta zostaje skonceptualizowana jako emblemat „nieprzeniknionej żeński" i seksualnej zagłady; (2) wiedeńskiej secesji Klimta i Stucka, z której Biegas przejmuje płaską, dekoracyjną organizację tła; (3) starożytnej ikonografii sfinksa tebańskiego — istoty zadającej zagadki i pożerającej tych, którzy ich nie rozwiązują.

Tytuł Milcząca perwersja programowo zestawia dwie kategorie: ciszę (jako maskę, brak wyznania) i perwersję (jako akt). W ten sposób Biegas opisuje samą strukturę pożądania w jego symbolistycznym rozumieniu — jako siłę nieartykułowaną, działającą poza językiem, pochłaniającą ofiarę w pełnym milczeniu sceny mitycznej. Praca wpisuje się tematycznie w paralelną serię „wampirów" Biegasa, reprezentowaną w niniejszej kolekcji przez Wampira hipnozy (BIEGAS-IBPP-MAL-002) i Wampira Lwa (BIEGAS-IBPP-MAL-003), tworząc wraz z nimi swoisty tryptyk ideowy poświęcony seksualnej grozie.

Kompozycja i scena. Kompozycja zbudowana jest na wyraźnym układzie diagonalnym: dominująca w górnej połowie obrazu hybrydyczna postać kobieca pochyla się ku dołowi, zaś nagi młodzieniec leży na ziemi w pozie odwróconej, z głową przy lewym dolnym rogu i nogami uniesionymi ku górze, tak że oba ciała stykają się piersiami i tworzą wspólny środek ciężkości w centrum kompozycji. Diagonal ten — od lewego dołu (głowa ofiary) ku prawemu górze (czubek skrzydła drapieżcy) — wyznacza zasadniczy ruch dramatyczny: ofiara opadła, drapieżczyni wzbija się w geście zarazem opiekuńczym i zaborczym.

Postać hybrydyczna. Istota kobieca łączy trzy elementy ikonograficzne: kobiecy tors o obnażonych piersiach i bujnych, kasztanowych włosach rozsypanych po obu stronach twarzy; lwie lub psie nogi pokryte gęstą, kędzierzawą sierścią modelowaną drobnymi, wijącymi się pociągnięciami pędzla; oraz potężne, rozłożyste skrzydła ptasie w barwie ochry i ciepłego brązu, których pióra rozpisane są precyzyjnym duktem łuskowym pióro po piórze. Twarz, oddana w lekkim trójćwiercowym ujęciu, posiada karnacyjną bladość kontrastującą z intensywnie czerwonymi ustami i z ciemnymi, podkrążonymi oczami patrzącymi wprost na widza — to klasyczna femme fatale secesji.

Ofiara. Naga postać młodzieńcza, leżąca w skróconej, niemal akrobatycznej pozie, jest oddana w lodowatej, niebieskawo-białawej tonacji, kontrastującej z ciepłą karnacją drapieżczyni. Twarz, widziana od dołu (głowa odchylona do tyłu, broda skierowana ku górze), nosi znamiona maski śmierci: szeroko otwarte oczy o białkach widocznych ponad źrenicami, wąskie usta, wokół czoła kolorowy bandolet lub diadem. Cielesność ofiary jest bezwładna, ramiona splecione w geście kapitulacji nad głową.

Tło i kolorystyka. Tło rozwiązane jest jako dekoracyjna kompozycja pasmowa: u dołu pas soczystej zieleni murawy z dwoma ciemnoniebiesko-fioletowymi „cieniami" wzgórz, wyżej rytmiczna tęcza złożona z pasów bieli, fioletu, błękitu, granatu i ochry, układająca się wokół postaci jak nimb-aureola. To rozwiązanie czerpie z dekoracyjnego symbolizmu Edvarda Muncha (Madonna) oraz z japonizujących płaskich kompozycji tła secesji wiedeńskiej. Paleta — ochry, brązy, kremowe biele i głębokie zielenie, przełamane akcentami czystego błękitu i fioletu — utrzymana jest w manierze ciepło-zimnego kontrastu, podporządkowanego ikonografii drapieżczyni i ofiary.

Sygnatura. W prawym dolnym rogu, na zielonej murawie, znajduje się sygnatura B. Biegas wykonana drobnymi, niemal kaligraficznymi literami w ciemnym brązie. Datowanie nie zostało zapisane w polu obrazowym.

„Milcząca perwersja" należy do kluczowych prac w obrębie Biegasowskiego cyklu sfinks-wampir i jest jednym z najpełniejszych malarskich opracowań tego mitu w polskim symbolizmie. Obraz dokumentuje paryski okres twórczości artysty, kiedy to — równolegle do prac rzeźbiarskich w gipsie i brązie — Biegas rozwijał własny język malarski, łączący secesyjną dekoracyjność z gęstą, symbolistyczną teatralnością. W kolekcji Towarzystwa Historyczno-Literackiego / Biblioteki Polskiej w Paryżu, obecnie w depozycie Muzeum Mazowieckiego w Płocku, dzieło stanowi jeden z najmocniejszych przykładów Biegasowskiej ikonografii kobiety drapieżnej, plasując artystę wśród czołowych przedstawicieli paryskiej École de Paris zaangażowanych w symbolistyczną rewizję mitów płciowych przełomu wieków. Dla portalu Wirtualne Dziedzictwo praca ta — udostępniona w fotografii gigapikselowej — pozwala śledzić każdy gest pędzla artysty i stanowi cornerstone content w obrębie naszej galerii Biegasa.

Bibliografia i przypisy — do opracowania. Karta źródłowa: kwerenda FWNDK. Miejsce na pozycje literatury przedmiotu, katalogi wystaw i odesłania archiwalne.