Pałac wierzchołka skały

„Pałac wierzchołka skały" to wizyjny, oniryczny pejzaż symboliczny ukazujący na ciemnoniebieskim, granatowym tle nocnego nieba grupę fantastycznych wież-figur wznoszących się na czubku stromej, czarnej skały, otoczonych ciemnymi sylwetkami drzew, podczas gdy u dołu kompozycji, w cieniach lasu, stoi pojedyncza, świetlista, kobieca postać z uniesionymi ramionami i parą zielonych palmowo-paprociowych liści za plecami. Praca należy do najbardziej oryginalnych i rozpoznawalnych dzieł Biegasa z paryskiej fazy „pałaców kosmicznych" — cyklu wizji architektonicznych ucieleśniających duchowe i metafizyczne stany świadomości artysty.

Cykl „pałaców" (palais) zajmuje w paryskim malarstwie Biegasa miejsce centralne, rozwijając się szczególnie intensywnie po 1917 roku, w okresie głębokich fascynacji artysty filozofią orientalną, teozofią i mistyką wizyjną. Pałace Biegasa nie są budowlami w sensie architektonicznym — są wertykalnymi koncentracjami świetlistej materii, niemal organizmami świetlnymi, wyrastającymi z mrocznych skał, mórz lub przestrzeni kosmicznej. Każdy pałac otrzymuje własne dookreślenie: Pałac wieczności, Pałac muzyki, Pałac duchów, Pałac szczęścia. W przypadku niniejszej pracy określenie wierzchołek skały programowo wskazuje na motyw wzniesienia, hierofanii — pałac jawi się jako objawienie na szczycie góry, zgodnie z archaicznym schematem religijnym (Synaj, Olimp, święta góra w tradycji buddyjskiej).

Wzajemne usytuowanie pałacu w głębi-wysokości i świetlistej figury kobiecej u dołu czyni z obrazu wyraźną wizyjną dwustrefowość: świat ziemski (gęsta czerń lasu, ciemne lustro wody) i świat duchowy (świetlisty pałac na szczycie). Postać kobieca u dołu, z uniesionymi ramionami i palmowymi liśćmi za plecami, pełni funkcję adoranta-medium, łączącego oba światy.

Kompozycja i układ przestrzenny. Kompozycja zbudowana na dwóch kontrastowych biegunach: w prawej górnej części — świetlista, wertykalna grupa wież-pałacu, wyniesiona na czarnym, stromym szczycie skały; w lewej górnej — sylwety kilku ciemnych, secesyjnie stylizowanych drzew z koronami uformowanymi w okrągłe „chmurki" liści, na cienkich, brunatnych pniach. Dolna połowa obrazu utopiona jest w głębokiej czerni lasu, z którego wynurza się — w centrum dolnej krawędzi — pojedyncza, świetlna sylweta kobieca, mała w skali wobec krajobrazu. Cienkie, błękitne pasmo wody u stóp postaci wprowadza horyzontalny akcent rozdzielający świat „dołu" od świata „góry".

Pałac. Pałac złożony jest z około siedmiu wertykalnych wież-figur o spiczastych zakończeniach, wzorowanych formalnie na gotyckich pinaklach katedralnych, lecz uformowanych z miękkiej, niemal organicznej materii. Wieże mają wyodrębnione „głowy" (zaokrąglone górne segmenty z koronami spiczastymi) i „korpusy" (wąskie pionowe trzony z rzędami świetlistych, żółto-bursztynowych okien). Powierzchnia pałacu jest gęsto rozsiana drobnymi punkcikami zielonej, białej i bursztynowej barwy, układającymi się w mienienie podobne do migotania witraża lub mozaiki bizantyjskiej. Pałac nie ma jednej linii konturu — jest płynnym, świetlnym organizmem.

Postać kobieca. U dołu kompozycji, w pełnym centrum, stoi pojedyncza kobieta w długiej, świetlistej, niemal fluorescencyjnej białej szacie spływającej do stóp, z dwoma symetrycznymi, palmowo-paprociowymi liśćmi rozłożonymi za plecami niczym anielskie skrzydła roślinne. Włosy jasne, krótko opracowane, twarz w cieniu, ramiona uniesione wysoko w geście modlitewnej adoracji lub ekstatycznego powitania. Postać jest źródłem własnego światła w obrazie — emanuje w otaczającą ją ciemność.

Drzewa i sceneria. Drzewa po lewej rozwiązane są w manierze secesyjnej, dekoracyjnej — cienkie, brunatne, niemal kaligraficzne pnie, korony zorganizowane jako serie rozdzielonych okrągłych grup liści, malowanych jednolitą czernią z drobnymi błyskami brązu. Drzewa w kompozycji Biegasa zwykle pełnią funkcję wertykalnych „kolumn świata", organizujących przestrzeń pejzażu mitycznego. Brak konkretnego rodzaju botanicznego — to drzewa „idei", a nie obserwacji.

Technika i kolorystyka. Cały obraz utrzymany jest w technice gęstej, drobnokropkowej, w której każdy element — niebo, skała, pałac, drzewa, postać — jest budowany z setek drobnych, indywidualnych dotyków pędzla. Ten dukt zbliża pracę do techniki Biegasowskiego sąsiadowania z pointylizmem, lecz pozostaje od niego niezależny: punkty Biegasa nie służą imitacji światła naturalnego, lecz wywołaniu efektu migotliwości, niemal fosforescencji wizyjnej. Paleta zorganizowana na ostrym dwubiegunowości: dominująca głęboka granat-noc i czerń lasu kontra świetlna gama zieleni, bieli, bursztynu i przygaszonej czerwieni pałacu.

„Pałac wierzchołka skały" jest jedną z najwyraźniej rozpoznawalnych prac z cyklu pałaców Biegasa i kluczowym przykładem jego symbolistycznego oniryzmu w fazie paryskiej. Łącząc gotycką wertykalność pałacu, secesyjną stylizację drzew i wizyjną technikę punktową, artysta tworzy oryginalny, autorski rodzaj malarstwa wizyjnego, którego nie da się sprowadzić do żadnej pojedynczej tradycji — ani do symbolizmu francuskiego, ani do polskiej secesji, ani do teozoficznych nurtów wschodnich. W kolekcji Towarzystwa Historyczno-Literackiego / Biblioteki Polskiej w Paryżu, w depozycie Muzeum Mazowieckiego w Płocku, praca stanowi cornerstone content portalu Wirtualne Dziedzictwo w sekcji poświęconej Biegasowskiemu malarstwu wizyjnemu i daje świadectwo o duchowej, metafizycznej stronie jego dorobku, równoważącej brutalność cyklu wampirów.

Bibliografia i przypisy — do opracowania. Karta źródłowa: kwerenda FWNDK. Miejsce na pozycje literatury przedmiotu, katalogi wystaw i odesłania archiwalne.