Orfeusz

„Orfeusz" to nocna scena mityczna rozegrana na granatowo-czarnym tle morza i nieba, w której pojedyncza, świetlista postać młodzieńca z liryczną harfą stoi na czarnej, urwistej skale po lewej stronie kompozycji, podczas gdy w prawej dolnej partii płaszczyzny wody, na rozłożonym pawio-podobnym ogonie świetlnym, unosi się para tulących się do siebie nagich istot, malowanych jak Orfeusz — w bieli, z całym ciałem rozsianym kolorowymi rombami i kropkami. Praca jest jedną z najpoetyczniejszych malarskich realizacji motywu orfickiego w polskim symbolizmie i jednocześnie należy do paryskiego nurtu „wizji muzycznych" Biegasa, równoległego do jego portretów wagnerowskich w rzeźbie (zob. BIEGAS-IBPP-RZE-018, BIEGAS-IBPP-RZE-019).

Mit Orfeusza — śpiewaka, którego pieśń poruszała zwierzęta, kamienie i bogów piekielnych — zajmuje w symbolizmie europejskim przełomu XIX i XX wieku miejsce uprzywilejowane, jako mitologiczny obraz mocy sztuki przekraczającej granice świata żywych i umarłych. Gustav Moreau, Odilon Redon, Jean Delville, Jacek Malczewski podejmowali ten temat w ramach ogólnoeuropejskiego ruchu symbolistyczno-orfickiego. Biegas, paryski wagnerianista głęboko związany z muzyką, podejmuje motyw w wersji szczególnie intymnej: jego Orfeusz nie szuka Eurydyki w Hadesie ani nie zostaje rozszarpany przez menady — gra na harfie na czarnej skale nocą, a jego pieśń wywołuje z morza widmową, dwugłową figurę kochanków.

Praca tworzy ideowe powiązanie z paryskim cyklem portretów muzycznych Biegasa (Chopin, Beethoven, Wagner, Litvinne) — choć tu temat zostaje przeniesiony z portretu konkretnej osoby na mitologiczną kondensację samej istoty muzyki. W obrazie pojawia się również wyraźna paralela do Pałacu wierzchołka skały (BIEGAS-IBPP-MAL-004): w obu przypadkach pojedyncza świetlista postać przeciwstawiona jest bezkresnej, mrocznej przestrzeni krajobrazowej.

Kompozycja i układ przestrzenny. Kompozycja zbudowana na poziomej, dyskretnej diagonalnej, biegnącej od lewej górnej do prawej dolnej części obrazu: w lewej, wyżej, stoi Orfeusz na skale; po prawej, niżej, unosi się dwuosobowa grupa na wodzie. Pomiędzy oboma biegunami rozciąga się czarna płaszczyzna morza i niebo upstrzone niezauważalnymi błyskami światła. Trzy wyspy-skały — jedna w centrum, dwie odległe po prawej w dali — wprowadzają pasmową organizację przestrzeni. Mimo rozproszenia kompozycyjnego, całość spaja jednolita, głęboko ciemna tonacja, w której postacie świetliste pulsują jak rozproszone gwiazdy.

Postać Orfeusza. Orfeusz stoi frontalnie na czarnej, wysokiej skale, w lekkim rozkroku, trzymając obiema rękami stylizowaną, złotą harfę o trzech łukowatych ramionach. Ciało nagie, smukłe, malowane w manierze gwiezdnej: powierzchnia skóry rozsiana drobnymi, kwadratowymi i rombowymi „klejnotami" w barwach żółci, fioletu, zieleni, błękitu i czerwieni, układającymi się w regularną, nieprzewidywalną siatkę. Twarz idealizowana, eliptyczna, jasna karnacja, włosy krótkie blond, oczy ciemne; usta lekko rozchylone w niemym śpiewie. Postać emanuje własne światło — jest fosforyzująca w nocnej przestrzeni.

Para istot na wodzie. W prawej dolnej części, na ciemnym lustrze wody, unosi się dwuosobowa figura kochanków: dwie nagie postaci o podobnej, jasnej karnacji rozsianej tymi samymi kolorowymi rombami, splecione w czuły uścisk piersi-do-piersi, ich wspólne dolne ciała przechodzą w rozłożysty, wachlarzowaty, świetlisty ogon-paw, zielono-niebieskawy, rozsiany białymi kropkami. To wizyjna fantazja: kochankowie nie mają stóp ani nóg — są morską istotą hybrydyczną, którą pieśń Orfeusza wywołała z głębin. Ich wspólny pawi ogon stanowi również estetyczny ekwiwalent muzycznej harmonii — rozłożysty, dekoracyjny, rezonujący.

Tło i kolorystyka. Niebo i morze rozegrane są w tej samej granatowej, niemal czarnej tonacji, z subtelnymi przesunięciami błękitu i drobnymi rdzawymi błyskami światła, sugerującymi zarazem nocną wodę i bezgwiezdne niebo. Czarne skały, malowane gęstą, niemal całkowitą czernią z drobnymi zielonkawymi rozjaśnieniami na krawędziach, oddzielają oba biegun świetliste. Powierzchnia wody w prawej, dolnej części obrazu nosi delikatne, drobne, zielonkawe i białawe punkciki — refleksy pulsującej, magicznej fosforescencji.

Sygnatura. Sygnatura — jeśli obecna — wymaga inspekcji in situ; nie jest czytelna na dostępnym materiale ikonograficznym.

„Orfeusz" Bolesława Biegasa należy do najlepszych malarskich opracowań tego motywu w polskim symbolizmie i stanowi wybitny przykład paryskiej, wizyjnej fazy jego twórczości. Łącząc archetypiczne tworzywo mitologiczne z autorską estetyką gwiezdnych, klejnotowych ciał, artysta tworzy oryginalny język symbolistyczny, nieporównywalny z żadnym innym dziełem polskiego malarstwa tego okresu. W kolekcji Towarzystwa Historyczno-Literackiego / Biblioteki Polskiej w Paryżu, w depozycie Muzeum Mazowieckiego w Płocku, praca dokumentuje muzyczno-mitologiczną stronę paryskiej twórczości Biegasa i jego trwałe zainteresowanie tematyką orficką, paralelną do jego portretów wagnerowskich w rzeźbie.

Bibliografia i przypisy — do opracowania. Karta źródłowa: kwerenda FWNDK. Miejsce na pozycje literatury przedmiotu, katalogi wystaw i odesłania archiwalne.