Pokój świata

„Pokój świata" to alegoryczna kompozycja malarska z paryskiej fazy twórczości Biegasa, ukazująca w piramidalnej kompozycji uskrzydloną postać niosącą gałązkę z białymi jagodami nad parą splecionych w pocałunku kochanków, leżących na ziemskim, kolistym pagórku. Praca jest jedną z najbardziej programowych alegorii Biegasa, czytelnie odsyłającą do ikonografii pokoju (gałązka oliwna lub jemioła) i miłości jako fundamentu uspokojonego świata. Kontekst powstania — najprawdopodobniej okres tuż powojenny — czyni z dzieła reakcję artysty na traumę I wojny światowej.

Tematyka pokoju powraca w paryskiej twórczości Biegasa wielokrotnie po 1918 roku, stanowiąc programowy kontrapunkt dla jego wojennego cyklu sfinksów politycznych (1914–1918), w którym artysta z gorącą stronniczością piętnował agresorów i obronnych alegorią narodów. Po wojnie nastąpiło u Biegasa charakterystyczne przesunięcie: od polityczno-historycznej alegorii zła do uniwersalnej, niemal religijnej alegorii harmonii. Niniejszy obraz, ze swoją parą kochanków i unoszącym się aniołem niosącym gałązkę, należy do najbardziej syntetycznych realizacji tego programu.

Gałązka z białymi jagodami w dłoniach uskrzydlonej postaci może być odczytana dwojako: jako jemioła (Viscum album) — w mitologii celtyckiej i nordyckiej symbol pokoju, pojednania i nietykalności (jemioła była atrybutem druidów; pod jemiołą zawieszano broń, by symbolizować rozejm) — lub jako alegoryczna „gałąź pokoju" o cechach syntetycznych. Wybór jemioły, jeśli się potwierdzi, byłby szczególnie istotny dla Biegasa, znanego ze swoich zainteresowań szeroko pojętą mistyką europejską.

Kompozycja i układ figuralny. Kompozycja zbudowana jest na ścisłej osi pionowej, organizującej cały obraz: w górnej połowie unosi się uskrzydlona postać w pozie kontrapostu — lewa noga uniesiona i zgięta w kolanie, prawa wyprostowana ku dołowi, ramię uniesione w górę z gałązką, drugie ramię spuszczone wzdłuż tułowia. W dolnej połowie, na ciemnym, kolistym pagórku ziemskim, leży para kochanków: nagi mężczyzna pochylony nad nagą kobietą, ich usta złączone w pocałunku, jej długie, kasztanowe włosy rozsypane na pagórku. Cała kompozycja zamknięta jest w wirtualnej piramidzie, której wierzchołek wyznacza koniec uniesionego ramienia z gałązką.

Postać uskrzydlona (Anioł Pokoju / Geniusz Harmonii). Centralna unosząca się postać ma cechy androgyniczne — drobny, smukły tors, lekko zarysowany brzuch, niewielkie piersi mogące sugerować obojętną androgynię, krótkie kasztanowe włosy. Skrzydła rozłożone szeroko po obu stronach: w gradiencie od zielonych piór wierzchołkowych po fioletowo-rdzawe partie dolne, malowane pióro po piórze drobnym duktem pędzla, zakończone delikatnymi, niemal piórkowymi krawędziami. Twarz uniesiona ku górze, wzrok skierowany w pozaplanową dal; lewa ręka wzniesiona ze stylizowaną gałązką (drobne owalne listki + grono białych, kulistych jagód).

Para kochanków. Mężczyzna pochylony nad leżącą kobietą; jego ciało w pozie klęczącej, lewa dłoń wsparta na ramieniu kobiety, prawa pod jej głową. Kobieta leży z ciałem wyprostowanym, głową odchyloną do tyłu, ramieniem swobodnie opadającym wzdłuż tułowia. Długie, kasztanowe włosy rozsypane szerokim półokręgiem na pagórku ziemnym. Oboje są nadzy, oboje malowani w lodowato-białawej karnacji o lekkim niebieskawym podkładzie, kontrastującej z ciepłym brązem ziemi i rdzą podstawy pagórka. Pocałunek jest bezpośredni, sentymentalny, niemal hieratyczny w swojej symetrii.

Tło, ziemia, technika. Tło wypełnia całą płaszczyznę obrazu — to gęste pole punktów w odcieniach od jasnego błękitu i kremowej bieli po stalową szarość i fiolet, malowanych autorską manierą pseudo-pointylistyczną. Punkty Biegasa nie służą tu — jak u Seurata — naukowej rekonstrukcji światła, ale wytwarzają atmosferyczne pole „migotania", w którym rozpłynięte są kontury postaci. Pagórek ziemski, ciemnobrunatny u podstawy, przechodzi w czarne, kasztanowe pasmo włosów kobiety, niemal niedostrzegalnie spajając obie strefy. Sygnatura B. Biegas widoczna w prawym dolnym rogu, dyskretna, w ciemnobrunatnej barwie.

„Pokój świata" jest jednym z najbardziej programowych dzieł Biegasa z powojennej fazy paryskiej i centralnym przykładem jego autorskiej techniki punktowo-mozaikowej. Łącząc archaiczną piramidalną kompozycję, symboliczną gałązkę pokoju i czule oddany pocałunek dwóch ziemskich istot, artysta tworzy alegorię uniwersalną — pokój jako stan świata utrzymywany w równowadze przez miłość ziemską i błogosławieństwo niebiańskie. W kolekcji Towarzystwa Historyczno-Literackiego / Biblioteki Polskiej w Paryżu, w depozycie Muzeum Mazowieckiego w Płocku, dzieło stanowi cornerstone content portalu Wirtualne Dziedzictwo w sekcji poświęconej powojennej refleksji aksjologicznej Biegasa i jego programowi „malarstwa harmonii".

Bibliografia i przypisy — do opracowania. Karta źródłowa: kwerenda FWNDK. Miejsce na pozycje literatury przedmiotu, katalogi wystaw i odesłania archiwalne.