Tytan mgielnej burzy

„Tytan mgielnej burzy" to monumentalna, alegoryczna kompozycja figuralna ukazująca potężnego, nagiego mężczyznę o muskularnym ciele i otwartych w krzyku ustach, zmagającego się w środku mozaikowo-pierzastej, kolorystycznie nasyconej przestrzeni, jakby wpisany w samą strukturę żywiołu. Postać unosi się w niemożliwej, niemal obrotowej pozie, z jedną nogą wzniesioną nad głową, drugą zgiętą w gwałtownym ruchu. Praca należy do najbardziej eksperymentalnych formalnie obrazów Biegasa z późniejszej fazy paryskiej i stanowi jedno z najmocniejszych wcieleń jego cyklu „tytanów" — mitologicznych olbrzymów ucieleśniających pierwotne siły natury i ducha.

Motyw tytana w późnej twórczości Biegasa pełni funkcję wyraźnie kontrasującą wobec wcześniejszych „wampirów" i „sfinksów": tytan jest figurą męską, kosmiczną, walczącą — nie pochłaniającą ofiar, lecz wzbijającą się przez burzę, walczącą z żywiołem. Mitologicznie tytany — pierwsze pokolenie bogów greckich, dzieci Uranosa i Gai, pokonani przez olimpijczyków i strąceni do Tartaru — są w tradycji symbolicznej figurami buntu, twórczej energii pierwotnej i niedopuszczonej do panowania siły. Biegas, w fazie późniejszej swojej twórczości, sięga po ten motyw zarówno w rzeźbie (cykl tytanów w gipsie i brązie), jak i w malarstwie, czyniąc z niego programowy emblemat artystycznej duchowości jako siły zmagającej się z chaosem.

Określenie mglista burza wskazuje na specyficzny rodzaj żywiołu: nie czysto powietrzny i nie ognisty, lecz mglisto-wodno-świetlny — żywioł kosmogoniczny, pierwotny, niesprecyzowany. Tytan jest tu zatem nie tyle herosem znanego mitu, ile alegorią samego aktu wyłaniania się formy z bezformia.

Kompozycja i poza tytana. Postać wpisana jest w obraz w pozie skrajnie dynamicznej, niemal akrobatycznej: tors ustawiony niemal frontalnie, głowa odchylona ku górze z otwartymi w krzyku ustami, lewa ręka uniesiona wysoko, lewa noga wzniesiona nad horyzont głowy w geście obronnym lub w ruchu wirowym, prawa noga zgięta w kolanie, prawa ręka — niewidoczna lub zasłonięta torsem. Cała kompozycja sugeruje rotację, ruch wirowy, w którym tytan przechodzi z pionu do poziomu, znajdując się w środku „wybuchu". Ta poza jest dalekim echem antycznych przedstawień gigantomachii (Pergamon) reinterpretowanych w manieryzującym, neobarokowym duchu.

Ciało tytana. Anatomia oddana ekspresyjnie, z silnym uwypukleniem mięśniówki klatki piersiowej, brzucha (zaakcentowane pola mięśni prostych), bicepsów i ud. Karnacja w ciepłej, różowo-ochrowej tonacji, malowana gęstym duktem drobnych, kropkowych pociągnięć w odcieniach od bursztynu po jasny róż, z zielonkawymi i fioletowymi cieniami wewnętrznymi. Włosy krótkie, kasztanowe, lekko rozwiane; rysy twarzy zdecydowane — gęste brwi, mocno otwarte oczy, szeroko rozwarte usta w gwałtownym krzyku. To krzyk równie ekspresjonistyczny, co znany krzyk Muncha — lecz osadzony w skali kosmicznego, nie psychologicznego zmagania.

Tło: „mglista burza". Cała przestrzeń wokół tytana wypełniona jest mozaiką nakładających się płaszczyzn i pasm, malowanych gęstą, drobnokropkową techniką w wielu kolorach: dominujące zielenie, błękity, brązy, czerwienie, ochry, brzask. W prawej części obrazu pojawiają się charakterystyczne pasma pióropuszne — wachlarz długich, łukowatych smug świetlistych przypominających pióra ogona pawia lub pęki burzowych iskier, malowanych w gradiencie kolorystycznym (zielenie → ochry → fiolety → ciemne brązy). Cała przestrzeń wydaje się żyć, oddychać, wibrować. Brak jednoznacznego pejzażu — tytan i żywioł są jednym.

Technika i kolorystyka. „Tytan mgielnej burzy" jest jednym z najwyraźniejszych przykładów Biegasowskiej techniki autorskiego pointylizmu: cały obraz złożony jest z tysięcy drobnych, indywidualnych dotyków pędzla, układających się w mozaikowe, niemal abstrakcyjne struktury w tle i w realistyczne, modelowane bryły w postaci tytana. Paleta jest demonstracyjnie polichromatyczna — Biegas używa pełnego spektrum, ale ujmuje je w narracyjną dyscyplinę: ciało jest „ciepłe", żywioł „chłodno-zmienny". Sygnatura widoczna w prawym dolnym rogu lub może być wkomponowana w mozaikę tła — do weryfikacji in situ.

„Tytan mgielnej burzy" zajmuje w paryskiej twórczości Bolesława Biegasa miejsce wyjątkowe — to jedna z najefektowniejszych formalnie i ideowo najbardziej programowych jego wizji męskiej energii kosmicznej. Praca dokumentuje pełną dojrzałość Biegasowskiej techniki punktowo-mozaikowej i stanowi pendant tematyczny dla cyklu wampirów: jeśli wampiry uosabiały żeńską siłę pożerania, tytan jest męską siłą walki i wyłaniania się z chaosu. W kolekcji Towarzystwa Historyczno-Literackiego / Biblioteki Polskiej w Paryżu, w depozycie Muzeum Mazowieckiego w Płocku, dzieło stanowi jeden z najbardziej spektakularnych przykładów dojrzałego malarstwa Biegasa i kluczowy element jego paryskiej mitologii kosmiczno-duchowej.

Bibliografia i przypisy — do opracowania. Karta źródłowa: kwerenda FWNDK. Miejsce na pozycje literatury przedmiotu, katalogi wystaw i odesłania archiwalne.