Mars

Rzeźba „Mars” z lat 1910–1911 to dzieło z paryskiego okresu twórczości Bolesława Biegasa (1877–1954). Obiekt pochodzi z kolekcji Towarzystwa Historyczno-Literackiego / Biblioteki Polskiej w Paryżu. Tytuł odsyła do rzymskiego boga wojny, lecz Biegas – zgodnie ze swoją metodą – nie tworzy klasycznego posągu bóstwa, ujmując temat jako hieratyczną głowę w hełmie, o spokojnym, masko­watym obliczu.

UWAGA REDAKCYJNA (do rozstrzygnięcia przed publikacją): w katalogu kolekcji występują dwie odrębne rzeźby Biegasa o tytule „Mars”. Niniejsza karta dotyczy obiektu B-07 – głowy w hełmie, datowanej na lata 1910–1911. Drugi obiekt (B-30, datowany na 1911) to stojąca, naga figura całopostaciowa unosząca przed twarzą maskę. Oba dzieła łączy motyw zwielokrotnionego oblicza, lecz są to dwie różne realizacje – konieczne jest wyraźne rozróżnienie w slugu i tytule SEO.

W ujęciu Biegasa Mars nie jest wojownikiem w akcji, lecz obliczem – zakrytą, uzbrojoną twarzą. Hełm, który u artysty pełni rolę kluczowego atrybutu, nie tyle chroni, ile maskuje: czyni z głowy znak, emblemat wojny pojętej jako stan, a nie zdarzenie. To podejście wpisuje obiekt w stałą u Biegasa fascynację maską, ukryciem i twarzą wymienną.

Datowanie na lata 1910–1911 sytuuje dzieło w dojrzałym okresie paryskim, w czasie, gdy artysta intensywnie pracował nad syntetycznie ujmowaną głową jako samodzielnym tematem rzeźbiarskim.

Kompozycja i bryła. Dzieło ma postać hieratycznej głowy przechodzącej w popiersie, ujętej ściśle frontalnie i symetrycznie. Gładki, kopulasty hełm obejmuje czaszkę i opada po bokach twarzy długimi, prostymi płatami osłaniającymi kark, które płynnie przechodzą w bryłę popiersia. Całość jest zwarta, zamknięta, kolumnowa – pomyślana jako pełnoplastyczna bryła, opracowana dookolnie, co potwierdza gładki, kopulasto-stożkowy widok z tyłu.

Hełm i detal czołowy. Hełm jest gładki, niemal pozbawiony zdobień – jego prostota wzmacnia syntetyczny charakter całości. Wokół czoła opasuje go listwa z rzędem wypukłych guzów (nitów). Najważniejszym pomysłem formalnym jest detal czołowy: na przedzie hełmu, w trójkątnym, strzałkowatym polu wznoszącym się od nasady nosa ku szczytowi, Biegas umieścił małą, wyrzeźbioną twarzyczkę – miniaturowe drugie oblicze wpisane w zwieńczenie. To zdwojenie twarzy – duże, spokojne oblicze Marsa i mała maska na jego czole – jest sednem znaczeniowym dzieła.

Twarz i hieratyzm. Właściwa twarz jest regularna, o przymkniętych oczach, prostym nosie i oszczędnym rysunku rysów – spokojna, maskowata, pozbawiona indywidualnego wyrazu. To nie portret, lecz oblicze-pojęcie. Modelunek jest gładki, miękki, podporządkowany symetrii.

Faktura, sygnatura i materiał. Powierzchnia dzieła jest w przewadze gładka, co odpowiada syntetycznemu ujęciu formy; drobny relief pojawia się jedynie w partii guzów hełmu i czołowej maski. Przy dolnej krawędzi, w widoku z profilu, czytelna jest ryta sygnatura artysty. Gips, materiał o chłodnej, matowej powierzchni, sprzyja czytelności zwartej bryły; w cyfrowym modelu 3D widoczne są drobne ślady czasu i tworzywa, a na tylnej stronie – muzealne oznaczenia inwentarzowe.

„Mars” z lat 1910–1911 to charakterystyczny przykład Biegasowskiego ujęcia tematu mitologicznego – dzieło, w którym bóg wojny zostaje sprowadzony do hieratycznej, zamkniętej głowy-emblematu. Obiekt dokumentuje stały rys metody artysty: traktowanie głowy jako nośnika pojęcia oraz powracającą fascynację maską i zwielokrotnionym obliczem. Wraz z drugą, całopostaciową rzeźbą o tym samym tytule tworzy w kolekcji parę wariantów jednego tematu – świadectwo tego, jak Biegas wielokrotnie powracał do raz podjętego motywu, szukając dla niego różnych form. Znajdując się dziś w zbiorach Biblioteki Polskiej w Paryżu, dzieło przypomina o miejscu artysty wśród twórców europejskiego symbolizmu i o polskim wkładzie w sztukę środowiska École de Paris.

Bibliografia i przypisy — do opracowania. Karta źródłowa: kwerenda FWNDK. Miejsce na pozycje literatury przedmiotu, katalogi wystaw i odesłania archiwalne.