Groza

Rzeźba „Groza” (La Terreur / Horror) z 1910 roku to dzieło z paryskiego okresu twórczości Bolesława Biegasa (1877–1954). Obiekt pochodzi z kolekcji Towarzystwa Historyczno-Literackiego / Biblioteki Polskiej w Paryżu. To jeden z „posągów-pojęć” artysty – smukła, kolumnowa figura, w której abstrakcyjny stan, groza i przerażenie, zostaje wcielony w hieratyczną, naprężoną postać.

Biegas konsekwentnie nadawał formę stanom psychicznym, traktując je jako tematy rzeźbiarskie. „Groza” należy do tej rodziny dzieł – obok prac takich jak „Tajemnica / Sfinks” czy „Siła myśli”. Artysta nie ukazuje przerażenia przez krzyk, ucieczkę czy gwałtowny ruch; oddaje je przez gest osłonięcia oczu i sztywne napięcie ciała. Groza jest tu stanem paraliżującym, przymusem odwrócenia wzroku od tego, czego nie da się znieść.

Datowanie na rok 1910 sytuuje obiekt w paryskim okresie twórczości Biegasa, jeszcze przed dojrzałą geometryzacją lat 20. Dzieło reprezentuje hieratyczny, emblematyczny nurt jego rzeźby – nurt, w którym pojęcie przybiera postać pojedynczej, frontalnej figury.

Kompozycja i bryła. Dzieło ma postać wysokiej, smukłej figury-steli, ustawionej na niskiej, prostokątnej bazie. Bryła jest pionowa i kolumnowa, wydłużona ponad naturalne proporcje, lecz pełniejsza niż w dwustronnych stelach artysty – to figura wciąż frontalna, ale o realnej objętości. Naga postać stoi wyprostowana, jednak nie w spoczynku, lecz w stanie wyraźnego napięcia.

Poza i gest. Cała ekspresja dzieła skupia się w geście rąk. Jedna ręka zostaje wzniesiona do czoła i skroni – w geście osłaniania się, odwracania wzroku, jakby przed czymś, czego postać nie chce lub nie może zobaczyć. Druga ręka, opuszczona wzdłuż ciała, ma palce sztywno, nerwowo rozcapierzone – to one, drobny lecz dojmujący detal, niosą fizyczny ładunek przerażenia. Głowa jest lekko cofnięta, twarz ściągnięta. Biegas buduje grozę nie ruchem, lecz napięciem unieruchomionej figury.

Szata i sylweta. Ciało postaci spowite jest od ramion w dół w obcisłą, gładką szatę-całun, która oblepia sylwetkę niczym druga skóra i u dołu przechodzi w kolumnową bazę. Szata nie ukrywa ciała – przeciwnie, podkreśla jego naprężenie, prowadząc wzrok długimi, pionowymi liniami ku napiętym dłoniom i ściągniętej twarzy.

Modelunek i materiał. Modelunek jest miękki, post-rodinowski, lecz podporządkowany wrażeniu napięcia – łagodne przejścia ciała kontrastują z ostrym, nerwowym rysunkiem rozcapierzonych palców. Widok z profilu ujawnia, że bryła jest płaska, choć nie tak skrajnie jak w dwustronnych stelach Biegasa. Gips, materiał o chłodnej, matowej powierzchni, sprzyja czytelności naprężonej sylwety; w cyfrowym modelu 3D widoczne są drobne ślady czasu i tworzywa.

„Groza” to charakterystyczny przykład Biegasowskiego „posągu-pojęcia” – dzieło, w którym stan psychiczny zostaje wcielony w hieratyczną, naprężoną figurę. Obiekt pokazuje, jak artysta budował ekspresję środkami oszczędnymi: nie ruchem ani mimiką doprowadzoną do skrajności, lecz pojedynczym gestem i napięciem unieruchomionego ciała. Wpisuje się w jego konsekwentnie rozwijany repertuar rzeźb przedstawiających stany wewnętrzne – repertuar, w którym groza sąsiaduje z tajemnicą, siłą myśli i wątpieniem. Znajdując się dziś w zbiorach Biblioteki Polskiej w Paryżu, dzieło przypomina o miejscu Biegasa wśród twórców europejskiego symbolizmu i o polskim wkładzie w sztukę środowiska École de Paris.

Bibliografia i przypisy — do opracowania. Karta źródłowa: kwerenda FWNDK. Miejsce na pozycje literatury przedmiotu, katalogi wystaw i odesłania archiwalne.