Siła myśli

Rzeźba „Siła myśli” (La Force de la Pensée / The Power of Thoughts) z 1920 roku należy do najściślej przemyślanych dzieł Bolesława Biegasa (1877–1954) – artysty o wybitnie indywidualnym języku form, którego twórczość sytuuje się na styku symbolizmu, wczesnego ekspresjonizmu i awangardowej geometryzacji bryły. Obiekt pochodzi z kolekcji Towarzystwa Historyczno-Literackiego / Biblioteki Polskiej w Paryżu i stanowi modelowy przykład tego, jak po I wojnie światowej rzeźbiarz przekładał abstrakcyjne pojęcie – tutaj samą p r a c ę m y ś l i – na skondensowaną, fizyczną formę ludzkiego ciała.

„Siła myśli” nie jest dziełem wyizolowanym. Na początku lat 20. XX wieku Biegas rozwinął wyjątkową serię rzeźbiarską poświęconą stanom psychicznym i kondycji duchowej człowieka – akty męskie w pozach medytacyjnych, będące wariacjami i pogłębieniem koncepcji jego słynnego Myśliciela z 1910 roku. W skład tego cyklu wchodzą prace o znamiennych tytułach: Siła woli, Refleksja, Koncentracja, Niemoc, Wątpliwość, Bezsilność czy Samotność. W obrębie tej rodziny dzieł „Siła myśli” zajmuje miejsce szczególne: jest jej afirmatywnym biegunem – nie obrazem zwątpienia czy wyczerpania, lecz studium myśli skutecznej, myśli jako energii zdolnej do działania.

Tematyka ta wpisuje się w post-rodinowską tradycję ukazywania procesu umysłowego poprzez napięcie ciała, jednak Biegas interpretuje ją po swojemu – nie przez naturalistyczne studium mięśni, lecz przez radykalną syntezę i tektoniczne uporządkowanie bryły.

Z punktu widzenia teorii rzeźby dzieło to charakteryzuje kilka istotnych cech warsztatowych:

Kompozycja i poza. Postać została ujęta w pozie głębokiego skupienia: nagi mężczyzna kuca na niskim, prostopadłościennym cokole, z jedną nogą podciągniętą wysoko, drugą wspartą stopą na podstawie. Ramię unosi się ku głowie, dłoń przylega do skroni – kanoniczny w twórczości Biegasa gest myśli skupionej. Cała sylweta zostaje w ten sposób „zwinięta” wokół osi czaszki, jakby ciało służyło wyłącznie jako rusztowanie dla pracującego umysłu. Napięcie kompozycyjne rodzi się z tego zamknięcia: bryła jest zwarta, samonośna, pozbawiona gestów otwierających ją na zewnątrz.

Synteza i tektonika bryły. Biegas rezygnuje z anatomicznego weryzmu na rzecz architektonicznej budowy postaci. Uda, łydki, przedramiona i tors są traktowane jako człony nośne – ujęte w wyraziste, gładko modelowane wałki i płaszczyzny, których styki przypominają raczej konstrukcję niż żywą tkankę. Kolano podciągniętej nogi staje się niemal samodzielną, geometryczną kapsułą; bark i ramię tworzą tektoniczny łuk zwieńczony głową. To rzeźba zbudowana, a nie odlana z natury – kondycja umysłowa zostaje tu przełożona na statykę i równowagę sił.

Faktura i dukt narzędzia. Terakota – wypalana glina – zachowuje bezpośredni ślad rąk i narzędzi rzeźbiarza. W „Sile myśli” powierzchnia pozostaje stosunkowo gładka na partiach nośnych ciała, lecz w zagłębieniach, w partii włosów i u zetknięcia członów ujawnia ziarnisty, ciepły dukt modelunku. Ta materia – w przeciwieństwie do chłodnego marmuru czy lśniącego brązu – nadaje figurze charakter pierwotny, organiczny, „ulepiony”, co wzmacnia ekspresyjny ładunek dzieła i jego pokrewieństwo z ziemią.

Frontalność i hieratyzm. Mimo skomplikowanej, kucznej pozy rzeźba zachowuje czytelny front i pewną hieratyczną powagę – cechę charakterystyczną dla prac Biegasa z tego okresu, w których pobrzmiewa echo rzeźby starożytnego Bliskiego Wschodu. Sylweta zostaje wpisana w wyobrażalny blok, a podziały ciała układają się w rytm bliski porządkowi architektonicznemu.

„Siła myśli” to wybitny przykład drogi, jaką rzeźba I połowy XX wieku przebywała od naśladowania natury ku przedstawieniu i d e i. Biegas, łącząc słowiańską melancholię i symboliczną głębię z awangardową, zgeometryzowaną formą, stworzył dzieło o dużym ciężarze intelektualnym – wizerunek myśli rozumianej jako realna siła sprawcza. Znajdując się dziś w zbiorach Biblioteki Polskiej w Paryżu, rzeźba ta przypomina zarówno o oryginalności samego artysty, jak i o wkładzie polskich twórców w kształtowanie europejskiej awangardy w środowisku École de Paris.

Bibliografia i przypisy — do opracowania. Karta źródłowa: kwerenda FWNDK. Miejsce na pozycje literatury przedmiotu, katalogi wystaw i odesłania archiwalne.