Refleksja

Rzeźba „Refleksja” (Réflexion / Reflection) z lat 1920–1922 to dzieło z dojrzałego okresu twórczości Bolesława Biegasa (1877–1954). Obiekt pochodzi z kolekcji Towarzystwa Historyczno-Literackiego / Biblioteki Polskiej w Paryżu. Wykonana w terakocie, należy do cyklu medytacyjnego artysty – przedstawia nagą postać męską pogrążoną w głębokim namyśle – i reprezentuje go w dojrzałym, zgeometryzowanym języku formy lat 20.

Datowanie na lata 1920–1922 sytuuje obiekt w dojrzałej fazie twórczości Biegasa, po porzuceniu miękkiego, post-rodinowskiego modelunku wczesnych dzieł na rzecz syntezy i geometryzacji bryły. „Refleksja” wpisuje się w stały u artysty cykl medytacyjny – obok prac takich jak „Wątpienie”, „Siła myśli” czy „Koncentracja” – w którym stan umysłu staje się tematem rzeźbiarskim.

„Refleksja” tworzy szczególnie wyraźną parę z dziełem „Wątpienie” (B-10): obie rzeźby powstały w tym samym czasie (1920–1922), w tym samym materiale – terakocie – i przedstawiają ten sam typ skulonej, skupionej w sobie postaci myśliciela. Można je traktować jako pokrewne studia jednego zagadnienia: życia umysłu ujętego w zwartej, zgeometryzowanej bryle.

Kompozycja i poza. Dzieło jest rzeźbą pełnoplastyczną – nagą postacią męską w pozie głębokiego skulenia, przysiadłą na piętach na niskim, prostym, prostopadłościennym cokole. Kolana są wysoko podciągnięte, ramiona oplatają nogi, głowa pochylona i wsparta na przedramieniu. Cała sylweta zostaje wpisana w zwartą, zamkniętą, niemal kulistą bryłę – kolana, plecy i ramiona tworzą jeden skupiony blok. Kompozycja kieruje całą energię do wewnątrz, ku stanowi namysłu.

Detal czapki. Głowę postaci okrywa płaska, miękka czapka – nakrycie typu beretu lub kaszkietu. Ten przyziemny, niemal „współczesny” detal odróżnia „Refleksję” od mitologicznych i alegorycznych figur Biegasa: namysł zostaje tu przypisany nie bóstwu czy postaci-pojęciu, lecz zwykłemu człowiekowi. To rys nadający dziełu charakter bliższy obserwacji niż alegorii.

Geometryzacja formy. Modelunek jest dojrzały i zgeometryzowany – zasadniczo odmienny od miękkiej, post-rodinowskiej maniery wczesnych prac artysty. Ciało zostało uproszczone i zsyntetyzowane: partie pleców, ud i czapki budują duże, gładkie płaszczyzny o wyraźnie zaznaczonych, niemal fasetowych przejściach. Anatomia nie znika, lecz zostaje podporządkowana rygorowi zwartej bryły – to język rzeźby lat 20., w którym Biegas dążył do monumentalnego skrótu.

Bryła pełnoplastyczna, materiał i faktura. „Refleksja” jest rzeźbą w pełni pełnoplastyczną – widok z tyłu ujawnia mocne, staranne opracowanie pleców, ich szeroka, zsyntetyzowana płaszczyzna jest równie dopracowana jak front. Rzeźbę pomyślano do obchodzenia dookoła. Wykonano ją w terakocie – materiale o cieplejszej, ziarnistej powierzchni niż chłodny gips większości dzieł kolekcji; miejscami widoczna jest zielonkawa patyna i naturalne ślady czasu, charakterystyczne dla wypalanej gliny.

„Refleksja” to ważne świadectwo dojrzałej fazy twórczości Biegasa – pokazuje artystę, który porzucił miękki modelunek wczesnych lat na rzecz syntezy, geometryzacji i monumentalnego skrótu. Obiekt dokumentuje ciągłość jego zainteresowania stanami umysłu jako tematem rzeźbiarskim, lecz ujętą już w nowym języku formy. Detal czapki nadaje dziełu rys obserwacji codzienności – namysł zostaje przypisany zwykłemu człowiekowi, nie postaci-pojęciu. Wraz z bliźniaczym „Wątpieniem” „Refleksja” tworzy parę terakotowych, pełnoplastycznych studiów życia umysłu, poszerzając obraz warsztatu artysty prezentowany w kolekcji. Znajdując się dziś w zbiorach Biblioteki Polskiej w Paryżu, przypomina o miejscu Biegasa wśród twórców działających w środowisku École de Paris.

Bibliografia i przypisy — do opracowania. Karta źródłowa: kwerenda FWNDK. Miejsce na pozycje literatury przedmiotu, katalogi wystaw i odesłania archiwalne.