Matka

„Matka” to niewielka, pionowa figura w brązie z 1903 roku, przedstawiająca zawoalowaną kobietę z dwojgiem dzieci. Postać została zsyntetyzowana do jednej kolumnowej bryły, w której ramiona obejmują niewidoczne dziecko trzymane przy piersi — sugerowane jedynie przez przebicie wewnątrz bryły — podczas gdy u stóp matki wtapia się w fałdy szaty druga, mniejsza zawoalowana figurka. Praca należy do wczesnego, paryskiego okresu Biegasa i stanowi jeden z najradykalniejszych jego eksperymentów z syntezą bryły rzeźbiarskiej.

Rzeźba powstała w 1903 roku, w drugim roku paryskiego pobytu Biegasa — artysta przybył do stolicy Francji w 1901 jako stypendysta krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych, gdzie krótko studiował u Konstantego Laszczki. Pierwsze paryskie lata były dla Biegasa okresem intensywnej konfrontacji z dwoma głównymi nurtami rzeźby przełomu wieków: post-rodinowskim modelunkiem ekspresyjnej, gruzełkowatej powierzchni i emergencji figury z surowej masy oraz belgijskim symbolizmem syntezującym, którego czołowym przedstawicielem był Georges Minne (1866–1941) — twórca słynnej Fontanny klęczących chłopców (1898). „Matka” z 1903 roku stanowi unikatowy punkt syntezy obu tych inspiracji: zachowuje rodinowską miękkość modelunku powierzchni i emergencję z masy, lecz całość zostaje podporządkowana minne'owskiej dyscyplinie kolumnowej, sylwetowej, niemal gotyckiej.

Temat „Matki” należy do uniwersalnych motywów symbolizmu europejskiego końca XIX wieku — od malarstwa Eugène'a Carrière'a, przez rzeźbę Constantina Meuniera, po graficzny cykl Käthe Kollwitz — i traktowany był jako alegoria zarazem czułości, ofiary, cierpienia i fundamentalnego trwania. Biegas wpisuje się w tę tradycję, lecz daje jej własne rozwiązanie formalne: matka nie jest tu kobietą indywidualnie scharakteryzowaną, lecz typem ikonograficznym — zawoalowanym, anonimowym, niemal sakralnym, bliskim średniowiecznej Madonny ochronnej (typu Maria Misericordia), w której postaci znaczenie indywidualne ustępuje znaczeniu uniwersalnemu. To wczesne ujęcie macierzyństwa jako figury sakralnej i odindywidualizowanej powraca w późniejszej twórczości artysty w cyklu zawoalowanych postaci kobiecych — m.in. w wielkim hołdzie aliantów z 1918 r. (B-24), gdzie tożsamy typ kolumnowo-welonowej kobiety powtórzony jest seryjnie jako pochód żałobny.

Kompozycja i bryła. Rzeźba pomyślana jest jako pojedyncza pionowa kolumna, zwężająca się ku górze i kończąca delikatnym, lekko pochylonym czubkiem głowy. Wysokość bryły dominuje nad jej szerokością w stosunku około 3:1, co podkreśla architektoniczny, niemal słupowy charakter rzeźby. Sylweta jest niemal nieprzerwana — głowa, ramiona, tors i suknia płynnie przechodzą w siebie pod jednolitym welonem-szatą, bez wyraźnego rozdzielenia anatomicznego. To rozwiązanie kompozycyjne jest bezpośrednim echem syntezy bryły, jaką w swoich klęczących chłopcach z 1898 r. wprowadził Georges Minne — ale Biegas radykalizuje je o jeszcze dalsze zatarcie konturu anatomicznego.

Sylweta i pochylenie głowy. Głowa matki, opracowana sumarycznie, niemal bezrysowo, lekko pochyla się w przód i w prawo — ku dziecku obejmowanemu na piersi. Welon spływający z głowy stapia się bezpośrednio w ścianę szaty, tworząc nieprzerwany kontur prawego boku figury. Powierzchnia twarzy jest gładka, oczy zaledwie zaznaczone wgłębieniami, usta nieobecne — to twarz typu ikonograficznego, nie portretu. Biegas operuje tu kategorią anonimowej kapłanki macierzyństwa — postaci, której tożsamość jest zbędna, bo liczy się tylko jej gest.

Niewidoczne dziecko — eksperyment z negatywem. Najbardziej radykalnym formalnie rozwiązaniem dzieła jest sposób, w jaki Biegas przedstawia dziecko trzymane przy piersi. Na wysokości środka bryły, po jej prawej stronie (ujęcia 1, 2 i 5), znajduje się przebicie — otwór na wskroś masy, otoczony delikatnie zaznaczonymi krawędziami ramienia matki i sugerowanym konturem małej główki. Z lewego boku (ujęcie 4) widać, że ramiona obejmują tę wewnętrzną pustkę. Nie jest to uszkodzenie odlewu — kształt otworu jest geometrycznie kontrolowany, jego krawędzie są wykończone i opracowane. Biegas zastosował tu radykalny zabieg przestrzeni negatywowej: dziecko obecne jest jako pustka, jako wewnętrzny brak otaczany ramionami matki. To rozwiązanie wyprzedza o całe dziesięciolecie analogiczne eksperymenty rzeźby modernistycznej (Lipchitz, Archipenko, Henry Moore z lat 1920–1930) i stanowi formalny rdzeń całego pomysłu: czułość ukazana jako objęcie nieobecności.

Druga figura u stóp. Po lewej stronie podstawy (ujęcia 2 i 5) z fałdów sukni matki wyrasta druga, znacznie mniejsza zawoalowana figurka — drugie dziecko, ujęte w pozycji skulonej, klęczącej lub kucającej, z głową schyloną. Figurka ta jest opracowana z tą samą zasadą skrajnej syntezy: jest niemal jednolitą bryłą zawoalowaną, bez wyraźnych szczegółów anatomicznych. Kompozycyjnie pełni rolę dolnego akcentu, równoważącego pionowe wzbicie głównej bryły; ikonograficznie zaś rozszerza temat z dwuosobowego (matka-niemowlę) na trójosobowy (matka osłaniająca dwoje dzieci), zbliżając się do typu średniowiecznej Maria Misericordia — Madonny ochronnej, której płaszcz przygarnia wiernych.

Materiał, patyna i faktura. Rzeźba odlana jest w brązie — ten materiał odróżnia ją od większości dotąd opracowanych prac z depozytu, wykonanych w gipsie. Patyna jest ciepła, brunatno-czekoladowa, z zielonkawo-miedzianymi przebłyskami i jasnymi rozjaśnieniami w miejscach wytarcia (eksponowane krawędzie głowy i fałdów). Powierzchnia zachowuje wyraźne ślady palca i narzędzia z modelu, oddane wiernie w odlewie — modelunek jest miękki, falujący, post-rodinowski, z drobnymi grudkami i bruzdami szczególnie w partii fałdów dolnej sukni i w okolicach drugiej figurki u stóp. Wykończenie metalu nie jest cyzelowane — Biegas zachowuje świeżość modelu glinianego, co było świadomą strategią rzeźbiarzy z kręgu rodinowskiego.

Sygnatura. Sygnatura ryta odręcznie widoczna jest na dolnej krawędzi szaty po prawej stronie postaci (ujęcie 3, dolny obszar fałdów), wykonana cienkim narzędziem wprost w masie. Odczyt jest częściowo utrudniony przez patynę i ślady fakturowe — do dokładnej transkrypcji wymagane oględziny obiektu. W ujęciu 1 widoczny jest również ślad inskrypcji u podstawy z tyłu.

„Matka” z 1903 roku jest jedną z najwcześniejszych paryskich prac Biegasa w depozycie THL/BPP i zarazem jednym z najodważniejszych formalnie dzieł całego jego dorobku. Łączy belgijską dyscyplinę kolumnowej syntezy bryły (Minne) z rodinowską ekspresyjnością powierzchni i z autorskim eksperymentem przestrzeni negatywowej, w którym dziecko trzymane przy piersi jest reprezentowane jako otwór w masie. Ten ostatni zabieg wyprzedza o ponad dekadę analogiczne rozwiązania klasycznego modernizmu rzeźbiarskiego. Temat macierzyństwa Biegas ujmuje przy tym w sposób całkowicie odindywidualizowany — jako uniwersalny typ ikonograficzny zawoalowanej Matki-osłony, bliski średniowiecznej Maria Misericordia. Praca dokumentuje moment formacyjny dla artysty: konfrontację świeżo przybyłego do Paryża młodego Polaka z dwoma głównymi językami rzeźby symbolistycznej i jego zdolność do szybkiego wypracowania własnej, syntezującej formuły. Dzieło sytuuje Bolesława Biegasa wśród czołowych rzeźbiarzy polskiej École de Paris jako twórcę, który już w pierwszym dziesięcioleciu paryskim potrafił łączyć główne nurty rzeźby przełomu wieków z autorską wizją plastyczną.

Bibliografia i przypisy — do opracowania. Karta źródłowa: kwerenda FWNDK. Miejsce na pozycje literatury przedmiotu, katalogi wystaw i odesłania archiwalne.