Prostota / Wschód słońca

„Prostota / Wschód słońca” (fr. La Simplicité — Le Lever du Soleil) to pełnopostaciowa rzeźba w gipsie z 1910 roku, ukazująca smukłą, młodą kobietę nago stojącą frontalnie na niskim prostokątnym cokole. Prawe ramię, uniesione nad głową, osłania dłonią oczy przed światłem; lewa dłoń spoczywa skromnie na piersi. Praca należy do nielicznych w paryskim dorobku Biegasa „klasycznych” aktów alegorycznych i stanowi świadectwo jego krótkotrwałej fascynacji nurtem „powrotu do natury”, podówczas wyznaczanym przez Aristide'a Maillola.

Tytuł podwójny — Prostota / Wschód słońca — wskazuje na świadome dążenie artysty do tego, by jedna figura niosła dwa znaczenia jednocześnie: alegoryczne (Prostota / Simplicité — cnota związana w ikonografii nowożytnej z nagością, czystością i brakiem ornamentu) oraz dosłownie sytuacyjne (Wschód słońca — kobieta osłaniająca oczy przed pierwszymi promieniami dnia, w geście visière à la main, zwanym też mariniere). Spotkanie obu poziomów znaczeniowych w jednej rzeźbie jest charakterystyczne dla symbolizmu tej dekady, w której coraz częściej rezygnowano z opisu mitologicznego na rzecz alegorii lakonicznych i znamiennych jednym gestem.

Pod względem stylistycznym praca stanowi w paryskim dorobku Biegasa wyraźny hapax: zrywa zarówno z wczesnym dekadencko-symbolistycznym językiem reliefów z lat 1901–1902 (B-38), jak i z sekretnymi formułami ornamentalnymi portretów wagnerowskich (B-18, B-19). Biegas posługuje się tu zupełnie innym słownikiem — klasycyzującym, syntetyzującym, opartym na pełnym, zrównoważonym akcie, z miękko modelowaną cielesnością i pogodną twarzą. Bezpośrednim kontekstem tej zmiany jest paryska fascynacja twórczością Aristide'a Maillola (1861–1944), którego Méditerranée (1905) i Pomone (1910) wyznaczały wówczas nowy paradygmat rzeźby — odejście od rodinowskiej ekspresji i dramatu na rzecz spokojnego, monumentalnego, „śródziemnomorskiego” aktu. „Prostota / Wschód słońca” jest najwyraźniejszą odpowiedzią Biegasa na ten paradygmat.

Datowanie pracy na 1910 rok plasuje ją w tym samym czasie, co popiersie B-19 Felia Litvinne i pełnopostaciowa kompozycja B-18 Felia Litvinne jako Brunhilda (1910–1911) — co jest świadectwem paralelnej pracy Biegasa w dwóch zupełnie odmiennych słownikach formalnych w tym samym czasie: ornamentalnym, secesyjno-wagnerowskim w jednym przypadku, klasycyzująco-maillolowskim w drugim. Tak wyraźna „bi-tonalność” stylistyczna w obrębie jednego roku świadczy o dojrzałości warsztatu artysty i o jego świadomym poszukiwaniu różnych języków formalnych dla różnych zadań ikonograficznych.

Kompozycja i poza. Figura stoi frontalnie na niskim prostokątnym cokole, z obiema stopami pełną podeszwą wspartymi o podłoże — bez kontrapostu, bez przeniesienia ciężaru ciała na jedną nogę. To rozwiązanie pozbawia rzeźbę dynamiki w sensie antycznym, lecz nadaje jej charakter hieratyczny i pomnikowy. Sylweta jest zwarta, kolumnowa, z niewielką grą krzywizn między biodrami a talią. Gest dłoni nad oczami jest jedynym wyraźnym kontrastem dynamicznym w całej kompozycji — i ten właśnie gest jest ikonograficznym kluczem dzieła.

Gest dłoni nad oczami: visière à la main. Prawe ramię, uniesione i zgięte w łokciu, podnosi dłoń ponad linię brwi w geście osłaniania oczu przed słońcem. Łokieć tworzy ostry kąt z barkiem, dłoń jest miękko opracowana z czytelnymi palcami opartymi na czole. Gest ten — znany w tradycji ikonograficznej europejskiej od starożytności po malarstwo XIX wieku — funkcjonuje tu w dwóch porządkach jednocześnie: w porządku narracyjnym (akt patrzenia w słońce o świcie) i w porządku alegorycznym (czoło osłonięte przed nadmiarem światła = symbolizująca prostotę, lakoniczna postawa wobec rzeczywistości). Lewa dłoń, spoczywająca na piersi w geście Venus pudica, dopełnia symetrycznej dwuelementowej kompozycji ramion.

Modelunek cielesności. Biegas stosuje tu modelunek skrajnie odmienny od dekadenckiej ekspresji wczesnych prac: powierzchnia gipsu jest niemal gładko polerowana, bez śladów palca i narzędzia, z miękkimi przejściami światłocieniowymi. Anatomia kobieca jest opracowana z dużą sumiennością, bez idealizującej klasycznej geometrii — biodra szerokie, talia łagodnie zwężona, brzuch lekko zaokrąglony, uda mocne, kolana wyraźnie zaznaczone. To typ kobiecego ciała bliski Maillolowi i wczesnemu Despiau — daleki od antycznego kanonu Wenus medycejskiej, lecz bliski „kobietom z ludu” i „śródziemnomorskim Pomonom” paryskiej rzeźby pierwszej dekady XX wieku.

Głowa i fryzura. Twarz modelki jest spokojna, owalna, z prosto patrzącymi (lekko przymkniętymi) oczami i delikatnym uśmiechem ust. Włosy ujęte są krótko, bez upięcia, w typie chłopięcej fryzury à la Garçonne — co o tyle jest godne odnotowania, że ten styl uczesania stał się popularny dopiero w połowie lat 20. Datowanie pracy na 1910 wskazuje, że Biegas posłużył się tu albo wczesnym wystąpieniem tej fryzury, albo — co bardziej prawdopodobne — zsyntetyzował fryzurę alegoryczną „bez ornamentu”, konsekwentnie z atrybutem Simplicité. Pogodny uśmiech twarzy stanowi w dorobku Biegasa rzadkość: w jego wcześniejszych pracach dominują twarze albo dramatyczne (B-38, B-22), albo hieratyczno-sakralne (B-18, B-19); tutaj artysta po raz pierwszy sięga po radosny, codzienny wyraz.

Tył i głębia bryły. Ujęcia z tyłu (zdjęcie 1) oraz z boku (zdjęcia 3, 4) potwierdzają, że dzieło zostało pomyślane jako pełnoplastyczne. Tył kobiety modelowany jest z równą starannością jak front: linia kręgosłupa biegnie miękko od podstawy szyi, plecy są pełne, lekko zaznaczone łopatki, mięśnie poślad pełne i obłe. Sylwetka boczna ujawnia subtelne wybrzuszenie pleców i biodra w stronę tylną, oraz lekkie wysunięcie brzucha w przód — co buduje całkowicie naturalistyczną, nieidealizowaną krzywiznę ciała. Ramię w geście visière à la main z profilu prezentuje się jako dramatyczna pętla wynurzająca się ponad sylwetę głowy, kontrastując z resztą kompozycji jej spokojem.

Powierzchnia i siatka linii. Cała powierzchnia rzeźby pokryta jest regularną, drobną siatką płytkich linii — układających się w prostokąty o boku kilku centymetrów. Linie te są w pełni regularne, geometryczne i nie naśladują żadnej naturalnej tekstury skóry czy materii. Z dużym prawdopodobieństwem są to ślady technologiczne — albo squelette siatki cięcia z formy odlewniczej (linie sklejenia segmentów formy negatywowej), albo pozostałości po procesie skalowania / dokumentacji modelu. Należy je wyraźnie odróżnić od świadomej artystycznej fakturyzacji powierzchni — kwestia ta wymaga weryfikacji konserwatorskiej.

Cokół i sygnatura. Niski prostokątny cokół, integralny z rzeźbą, jest opracowany jako gładki blok z lekkim wyokrągleniem górnej krawędzi. Na boku cokołu, po prawej stronie (zdjęcie 4), widoczna jest sygnatura ryta wprost w gipsie: prawdopodobnie Biegas z możliwym datowaniem — odczyt dokładny wymaga oględzin obiektu.

„Prostota / Wschód słońca” jest dziełem wyjątkowym w paryskim dorobku Biegasa — krótkim, lecz wyraźnym świadectwem jego konfrontacji z dojrzałym Maillolem i z całym nurtem klasycyzującego „powrotu do natury”, dominującym w paryskiej rzeźbie pierwszej dekady XX wieku. Praca dokumentuje moment, w którym artysta — równocześnie pracujący nad ornamentalnymi popiersiami wagnerowskimi (B-18, B-19) i przygotowujący wczesne wojenne alegorie nadciągającej dekady — był w stanie radykalnie zmienić język plastyczny i wypracować akt klasyczny w pełnym znaczeniu tego słowa. Podwójny tytuł — alegoria cnoty plus alegoria pory dnia — jest typowy dla symbolizmu schyłkowego, zmierzającego ku lakoniczności znaku. Dzieło sytuuje Bolesława Biegasa wśród czołowych rzeźbiarzy polskiej École de Paris jako twórcę, który równolegle z własną drogą symboliczną potrafił uczestniczyć w kluczowych debatach formalnych paryskiej rzeźby swojej epoki.

Bibliografia i przypisy — do opracowania. Karta źródłowa: kwerenda FWNDK. Miejsce na pozycje literatury przedmiotu, katalogi wystaw i odesłania archiwalne.