Hommage aliantów ofiarom wojny

Rzeźba „Hommage aliantów ofiarom wojny” (Hommage des Alliés aux Victimes de la Guerre / The Allies Paying Homage to Victims of War) z 1918 roku to jedna z najbardziej rozbudowanych i ambitnych kompozycji Bolesława Biegasa (1877–1954). Obiekt pochodzi z kolekcji Towarzystwa Historyczno-Literackiego / Biblioteki Polskiej w Paryżu. W odróżnieniu od pojedynczych, hieratycznych „posągów-pojęć” artysty, dzieło to jest wieloosobową sceną zespołową – pomnikowym hołdem złożonym ofiarom I wojny światowej, ukończonym w roku jej zakończenia.

Datowanie na rok 1918 nadaje dziełu charakter bezpośredniego świadectwa. „Hommage aliantów ofiarom wojny” powstało jako rzeźbiarska reakcja na zakończenie czteroletniego konfliktu, który pochłonął miliony ofiar. Biegas, działający wówczas w Paryżu, podjął temat nie przez wyobrażenie bitwy czy triumfu, lecz przez obraz zbiorowej żałoby – orszaku kobiecych postaci pogrążonych w opłakiwaniu. Tytuł wskazuje na wymiar międzynarodowy: hołd składają „alianci”, wspólnota narodów, a jego adresatem są wszystkie ofiary.

Dzieło wpisuje się w nurt europejskiej rzeźby pomnikowej i sepulkralnej okresu Wielkiej Wojny, lecz Biegas nadaje mu własny, symboliczny rys – rezygnuje z dosłownej ikonografii militarnej na rzecz uniwersalnego obrazu lamentu. W katalogu kolekcji figurują dwie pokrewne kompozycje o tym tytule (poz. B-29 oraz „Hommage aliantów ofiarom wojny II”, poz. B-24); niniejsza karta dotyczy obiektu B-29.

Kompozycja i struktura. Dzieło jest rozłożystą, poziomą kompozycją zespołową, rozwiniętą na podłużnej bazie. Jej osią jest stopniowany, schodkowy postument: w części centralnej i lewej tworzy on wysoki, prostopadłościenny blok, z którego po prawej stronie schodzą w dół szerokie stopnie. Na tej architektonicznej podstawie ustawiono szereg kilkunastu smukłych, kobiecych postaci – żałobnic – tworzących nieprzerwany orszak. Rozmieszczenie figur jest celowo nieregularne: zmienne odstępy, różne wysokości i zwroty budują rytm procesji, a nie statycznej galerii.

Figury żałobnic. Wszystkie postacie to kobiety spowite w długie, spływające pionowo szaty i welony, okrywające głowy i ciała. Każda przyjmuje nieco inną pozę żałoby: jedne pochylają głowy, inne zasłaniają twarze dłońmi, jeszcze inne wspierają się o siebie nawzajem albo obejmują w geście wzajemnej pociechy. Mimo indywidualnego zróżnicowania póz figury są ujednolicone typem – smukłe, wydłużone, o owalnych twarzach i oszczędnym rysunku rysów – co spaja je w jeden zbiorowy podmiot: wspólnotę opłakujących.

Motyw leżącej postaci. U podstawy kompozycji, z przodu bazy, po lewej stronie, znajduje się osobna, niemal płaskorzeźbiona postać leżąca – odczytywana jako wyobrażenie zmarłego, ofiary, której hołd składa cały orszak. To zestawienie – pionowy szereg żywych żałobnic i pozioma, przylegająca do ziemi figura zmarłego – organizuje treść dzieła: jest to rzeźba o relacji między tymi, którzy odeszli, a tymi, którzy pozostali, by ich opłakiwać.

Modelunek, bryła i faktura. Widoki z profilu ujawniają, że figury są w pełni plastyczne, opracowane dookolnie, a schodkowy postument ma realną głębię – kompozycja jest pomnikiem przestrzennym, nie reliefem. Modelunek pozostaje miękki, płynny, post-rodinowski: draperie spływają długimi, nieprzerwanymi liniami, łagodząc sylwety i nadając całości rytm pionowych pasm. Gips, materiał o chłodnej, matowej powierzchni, ujednolica orszak kolorystycznie i podkreśla jego nastrojową powagę; w cyfrowym modelu 3D widoczne są drobne ślady czasu i faktury tworzywa.

„Hommage aliantów ofiarom wojny” to dzieło, które poszerza obraz Biegasa jako rzeźbiarza – pokazuje go w roli twórcy monumentalnej kompozycji pomnikowej, zdolnego zorganizować wieloosobową scenę w spójną, rytmiczną całość. Obiekt jest świadectwem zaangażowania artysty w temat I wojny światowej i przykładem tego, jak symboliczny język – orszak żałobnic zamiast dosłownej ikonografii militarnej – mógł służyć wyrażeniu zbiorowej traumy. Ukończone w roku zakończenia wojny, dzieło ma wymiar zarazem historyczny i uniwersalny: jest hołdem konkretnej epoki i ponadczasowym obrazem żałoby. Znajdując się dziś w zbiorach Biblioteki Polskiej w Paryżu, przypomina o miejscu Biegasa wśród twórców europejskiego symbolizmu i o polskim wkładzie w sztukę środowiska École de Paris.

Bibliografia i przypisy — do opracowania. Karta źródłowa: kwerenda FWNDK. Miejsce na pozycje literatury przedmiotu, katalogi wystaw i odesłania archiwalne.