Mars

Rzeźba „Mars” z 1911 roku to dzieło z paryskiego, jeszcze przedawangardowego okresu twórczości Bolesława Biegasa (1877–1954). Obiekt pochodzi z kolekcji Towarzystwa Historyczno-Literackiego / Biblioteki Polskiej w Paryżu. Tytuł odsyła do rzymskiego boga wojny, lecz Biegas nie tworzy klasycznego posągu bóstwa – buduje raczej symboliczny wizerunek samej idei wojny, ujętej przez pryzmat charakterystycznej dla siebie poetyki maski, ukrycia i zwielokrotnionej twarzy.

Temat Marsa pojawia się u Biegasa nie jako pretekst do mitologicznej ilustracji, lecz jako kolejne „pojęcie” domagające się rzeźbiarskiej formy. Wojna zostaje tu przedstawiona nie przez atrybuty oręża czy scenę walki, ale przez gest zasłonięcia twarzy – przez maskę. To rozwiązanie wpisuje się w stałą u artysty fascynację tym, co zakryte i nieprzeniknione, znaną z prac takich jak „Tajemnica / Sfinks” czy „Zagadka”.

Datowanie na rok 1911 sytuuje obiekt w okresie poprzedzającym dojrzałą geometryzację lat 20. To dzieło o modelunku jeszcze miękkim, organicznym, lecz już naznaczone dążeniem do frontalności i znaczeniotwórczego skrótu. W katalogu kolekcji figurują dwie rzeźby Biegasa pod tytułem „Mars” – niniejsza, datowana na 1911 (poz. B-30), oraz druga (poz. B-07); karty obu obiektów należy traktować rozłącznie.

Kompozycja i poza. Rzeźbę tworzy smukła, naga figura męska, ustawiona frontalnie na niskim cokole, w pozie statycznej i symetrycznej. Postać stoi wyprostowana, z ciężarem rozłożonym równomiernie; cała dramaturgia dzieła rozgrywa się w partii głowy i rąk. Obie dłonie zostały uniesione przed twarz i podtrzymują sztywną, płytową maskę, zwieńczoną trójkątnym, hełmopodobnym szczytem. Gest jest dwuznaczny – maska może być właśnie zakładana albo zdejmowana – co czyni z figury studium przejścia między tożsamością a jej ukryciem.

Motyw zdwojonej twarzy i maski. Najważniejszym pomysłem formalnym dzieła jest zdwojenie głowy. Właściwa twarz figury jest gładka, uproszczona, niemal pozbawiona wyrazu; przed nią dłonie unoszą drugą twarz – maskę o sztywnym, geometrycznym konturze, z rytym detalem na bokach (w jednym z ujęć czytelny jest na niej wyodrębniony, linearny motyw). Za głowami, w tle, znajduje się kolisty dysk – odczytywany jako aureola lub tarcza słoneczna – który zamyka kompozycję i nadaje jej charakter niemal sakralny. Mars Biegasa nie ma więc jednego oblicza: jest istotą o twarzy wymiennej, ukrytej za maską.

Bryła, konstrukcja i widok z profilu. Widoki z boku i od tyłu ujawniają, że figura – choć pełnoplastyczna i opracowana dookolnie, z poprawnie zbudowanymi plecami i pośladkami – została z tyłu wsparta o pionowy filar łączący ją z bazą. To typowe dla Biegasa rozwiązanie konstrukcyjne, które usztywnia smukłą sylwetę i jednocześnie wzmacnia jej pionizm oraz kolumnowy charakter. Proporcje ciała są wydłużone ponad naturę, podporządkowane osi pionowej.

Modelunek i faktura. Modelunek ciała jest miękki i płynny, wyrastający z tradycji post-rodinowskiej – łagodne przejścia mięśni, gładko prowadzone partie ud i torsu. Ostrzejszy, bardziej geometryczny rysunek pojawia się jedynie w partii maski i jej zwieńczenia, kontrastując z organicznością ciała. Gips, materiał o chłodnej, matowej powierzchni, sprzyja tej grze – w cyfrowym modelu 3D widoczne są drobne ślady czasu i faktury tworzywa, charakterystyczne dla gipsowych realizacji artysty.

„Mars” z 1911 roku to charakterystyczny przykład symbolicznej rzeźby Biegasa z okresu przedawangardowego – dzieło, w którym mitologiczny tytuł staje się pretekstem do rozważań nad maską, ukryciem i zwielokrotnioną tożsamością. Obiekt dokumentuje stały rys metody artysty: traktowanie posągu jako nośnika idei, a nie ilustracji. Wojna zostaje tu ukazana nie jako czyn, lecz jako twarz zakryta – co nadaje dziełu wymiar uniwersalny i niepokojący. Znajdując się dziś w zbiorach Biblioteki Polskiej w Paryżu, rzeźba przypomina o miejscu Biegasa wśród twórców europejskiego symbolizmu i o polskim wkładzie w sztukę środowiska École de Paris.

Bibliografia i przypisy — do opracowania. Karta źródłowa: kwerenda FWNDK. Miejsce na pozycje literatury przedmiotu, katalogi wystaw i odesłania archiwalne.