Pomnik

Płaskorzeźba „Pomnik” (Monument) z 1905 roku to dzieło z wczesnego, secesyjno-symbolicznego okresu twórczości Bolesława Biegasa (1877–1954). Obiekt, pochodzący z kolekcji Towarzystwa Historyczno-Literackiego / Biblioteki Polskiej w Paryżu, ma formę pionowej steli – płyty pomyślanej jako wyobrażenie pomnika nagrobnego lub wotywnego. Tytuł nie odsyła do konkretnej osoby ani wydarzenia, lecz do samej idei upamiętnienia: „Pomnik” jest tu pojęciem, medytacją nad pamięcią, przemijaniem i trwaniem, ujętą w charakterystyczny dla artysty, mocno zsyntetyzowany język formy.

Lata bezpośrednio po 1900 to w twórczości Biegasa czas intensywnego dialogu z symbolizmem i secesją. Artysta tworzył wówczas dzieła, w których pojęcia ostateczne – los, tajemnica, wieczność, pamięć – przyjmowały postać hieratycznych figur i płyt o charakterze niemal sakralnym. „Pomnik” należy do tej rodziny: zamiast przedstawiać zmarłego czy upamiętnianą postać, Biegas buduje uniwersalny znak pomnika – formę, która ma działać jak emblemat żałoby i trwania jednocześnie.

Datowanie na rok 1905 sytuuje obiekt w okresie poprzedzającym dojrzałą, geometryczną fazę paryską. To dzieło jeszcze secesyjne w duchu – oparte na płynnej, dekoracyjnej linii – ale już zdradzające typowe dla Biegasa upodobanie do frontalności, symetrii i monumentalnego skrótu.

Kompozycja i typ obiektu. Dzieło ma postać wysokiej, frontalnej płyty – steli zwieńczonej rozłożystą, miękko wygiętą formą przypominającą koronę lub dach kapliczki, o łagodnie unoszących się ku górze „skrzydłach”. Kompozycja jest ściśle symetryczna i osiowa: wszystko organizuje się wokół pionowej osi biegnącej przez środek płyty. To rozwiązanie typowe dla sztuki nagrobnej i wotywnej – płyta nie jest oknem na scenę, lecz samodzielnym przedmiotem-znakiem, pomyślanym do oglądania wprost.

Motyw głowy i włosów. Centrum kompozycji zajmuje kobieca głowa o wydłużonej, owalnej twarzy, ujętej en face, o oszczędnym, wystylizowanym rysunku rysów. Spod twarzy spływa w dół – przez całą wysokość płyty – bujny, falujący strumień włosów, opracowany płaskim, rytmicznym reliefem. To kwintesencja secesyjnego myślenia o formie: długa, płynna linia włosów staje się głównym tworzywem dekoracyjnym i zarazem nośnikiem nastroju – melancholii, oddania, żałobnego wyciszenia. Pod brodą postaci splatają się delikatnie zaznaczone dłonie.

Twarze poboczne i struktura wielofiguralna. Przy górnych narożach płyty, w partii „korony”, pojawiają się dwie dodatkowe twarze ujęte frontalnie; przy dolnej krawędzi – kolejne dwie, pochylone. Ten zabieg mnożenia twarzy wpisuje się w symbolistyczną poetykę Biegasa: pojedyncza stela staje się zbiorowym wyobrażeniem, sugerując chór, wspólnotę pamięci albo następstwo pokoleń, które „pomnik” gromadzi i przechowuje.

Relief, faktura i dukt narzędzia. „Pomnik” jest płaskorzeźbą – cała ekspresja rozgrywa się w niewielkiej głębi, w subtelnym modelunku światłocieniowym. Włosy, rysy twarzy i ornamentalne detale „korony” zostały opracowane płytkim, miękkim reliefem, w którym wyraźnie czytelny jest dukt narzędzia prowadzącego faliste pasma. Gips – materiał o chłodnej, matowej powierzchni – sprzyja tej grze delikatnych płaszczyzn; w cyfrowym modelu 3D widać też drobne ubytki i ślady czasu, naturalne dla tego tworzywa.

„Pomnik” to charakterystyczne świadectwo wczesnej, secesyjnej fazy twórczości Biegasa – okresu, w którym artysta przekładał abstrakcyjne pojęcia na formę płyty-znaku, łącząc dekoracyjną linię secesji z symbolistyczną powagą tematu. Dzieło pokazuje korzenie jego późniejszej, dojrzałej syntezy: skłonność do frontalności, symetrii i monumentalnego skrótu jest tu już w pełni obecna, choć wyrażona jeszcze środkami secesyjnej płaskorzeźby. Znajdując się dziś w zbiorach Biblioteki Polskiej w Paryżu, obiekt przypomina o miejscu Biegasa wśród twórców europejskiego symbolizmu i o polskim wkładzie w sztukę przełomu wieków, rozwijaną następnie w środowisku École de Paris.

Bibliografia i przypisy — do opracowania. Karta źródłowa: kwerenda FWNDK. Miejsce na pozycje literatury przedmiotu, katalogi wystaw i odesłania archiwalne.