Wieczność / Wszechświat

Rzeźba „Wieczność / Wszechświat” (L’Éternité / L’Univers / Eternity. The Universe) z 1902 roku to dzieło z wczesnej, formacyjnej fazy twórczości Bolesława Biegasa (1877–1954) – okresu, w którym młody artysta, świeżo po krakowskiej nauce u Konstantego Laszczki, budował swój własny, symboliczny język rzeźby. Obiekt, pochodzący z kolekcji Towarzystwa Historyczno-Literackiego / Biblioteki Polskiej w Paryżu, należy do grupy jego figur kosmogonicznych – posągowych wyobrażeń pojęć ostatecznych: bytu, czasu, wszechświata. Tytuł zestawiający „Wieczność” z „Wszechświatem” wskazuje, że nie mamy tu do czynienia z portretem ani sceną, lecz z próbą nadania widzialnej, materialnej formy temu, co z definicji nieskończone.

Wczesna rzeźba Biegasa rozwijała się pod znakiem symbolizmu i Młodej Polski, lecz od początku zdradzała skłonność do form skrajnie uproszczonych, bliskich sztuce archaicznej i sakralnej. Zamiast modelować ciało, artysta budował znaki – figury-kolumny, figury-bóstwa, w których pojęcie filozoficzne zostaje wcielone w monumentalną, nieruchomą postać. „Wieczność / Wszechświat” wpisuje się w tę właśnie rodzinę dzieł: to posąg-idea, którego zadaniem jest nie przedstawiać świat, lecz uobecniać jego metafizyczny porządek.

Datowanie na rok 1902 sytuuje obiekt jeszcze przed paryskim okresem dojrzałej geometryzacji bryły. Tym cenniejszy jest jako świadectwo punktu wyjścia – pokazuje, że dążenie Biegasa do syntezy i hieratyzmu nie było późnym efektem kontaktu z awangardą, lecz wynikało z jego najwcześniejszych, samodzielnych poszukiwań.

Kompozycja i bryła. Figurę cechuje skrajna frontalność i pionowa, kolumnowa monumentalność. Postać została ujęta na wprost, w bezruchu, jako wysoki, smukły słup zwieńczony głową. Długa, sztywna szata opada nieprzerwanie ku ziemi, u dołu rozszerzając się w szerokie, dzwonowate rozkloszowanie, które stanowi zarazem naturalną, stabilną podstawę rzeźby. Ramiona przylegają do korpusu; dłonie ledwie wyłaniają się przy bokach sylwety. Cała kompozycja zostaje zamknięta w zwartym, samonośnym konturze – bryła nie otwiera się na przestrzeń, lecz trwa w sobie, jak filar.

Synteza formy. Biegas radykalnie redukuje detal. Głowa została sprowadzona do gładkiej, jajowatej formy, a twarz – do oszczędnego, niemal symetrycznego rysunku oczu, prostego nosa i wąskich ust, bez modelunku mięśni czy indywidualnych rysów. Szata nie jest studium tkaniny, lecz systemem nielicznych, długich linii prowadzonych pionowo wzdłuż figury. Ta synteza nie jest brakiem umiejętności – jest decyzją: im mniej cech jednostkowych, tym pełniej posąg może reprezentować pojęcie ogólne.

Detal symboliczny. Na wysokości piersi figury widoczny jest ryty motyw kolisty z wpisanym wewnątrz znakiem – jedyny wyraźny akcent na gładkiej powierzchni szaty. W kontekście tytułu można go odczytywać jako emblemat kosmiczny: koło wieczności, znak wszechświata, pieczęć metafizycznego porządku, który figura uosabia. To charakterystyczny dla symbolizmu zabieg – wprowadzenie pojedynczego, czytelnego znaku, który ukierunkowuje interpretację całości.

Faktura. Gips, w którym obiekt został wykonany, to materiał o chłodnej, matowej, jednorodnej powierzchni. W cyfrowym modelu 3D widoczne są na niej delikatne spękania i ślady upływu czasu – właściwe dla tego tworzywa – które nie zaburzają jednak czytelności zwartej, posągowej bryły. Gładkość gipsu sprzyja tu wrażeniu bezczasowości: powierzchnia nie rozprasza światła grą faktur, lecz podkreśla jednolitość formy.

„Wieczność / Wszechświat” to ważne świadectwo wczesnego etapu drogi twórczej Biegasa – momentu, w którym ukształtował on swój rozpoznawalny typ rzeźby: posągu-idei, hieratycznego i zsyntetyzowanego, w którym pojęcie filozoficzne przybiera postać monumentalnej figury. Dzieło pokazuje, że charakterystyczne dla artysty dążenie do uproszczenia i pionowej monumentalności miało źródło w jego najwcześniejszych poszukiwaniach, na długo przed paryską geometryzacją lat 20. Znajdując się dziś w zbiorach Biblioteki Polskiej w Paryżu, rzeźba przypomina o miejscu Biegasa wśród twórców europejskiego symbolizmu i o polskim wkładzie w sztukę przełomu wieków, później rozwijaną w środowisku École de Paris.

Bibliografia i przypisy — do opracowania. Karta źródłowa: kwerenda FWNDK. Miejsce na pozycje literatury przedmiotu, katalogi wystaw i odesłania archiwalne.